Eigum við að sækja lífeyri snemma?

„Nú er sagt að það borgi sig að byrja strax á lífeyri.“ Þetta heyri ég merkilega oft. Fólk er farið að sjá glitta í lífeyrisaldurinn og áttar sig á að kerfið getur verið nokkuð flókið. En er það kannski ekki svo flókið? Er bara best að sækja lífeyri um leið og hann verður aðgengilegur?

„Ja, þetta segja menn“ virðist oft vera svarið þegar ég  spyr hvaðan þessi fullyrðing komi. Oft virðist sem vinnufélagi hafi tekið snemma í gikkinn og sé nokkuð ágengur á kaffistofunni. Lítið virðist um rök, en sannfæringin er sterk. Aðrir segjast hafa fengið þá ráðgjöf að þeim henti að hefja strax lífeyristöku, en þegar óskað er nánari upplýsinga kemur jafnvel í ljós að sölumaður þrýsti á lífeyristöku sem greiða mætti beint inn í sparnaðarleið sem sá hinn sami selur.

Gerðu meira úr hverri krónu

Í vefnámskeiðinu Lífeyrismál og starfslok er ítarlega farið yfir allt sem mikilvægast er að þekkja og kunna svo sem best takist til við lífeyristöku.

Mörg stéttarfélög bjóða styrki fyrir allt að 90% námskeiðsgjalds.

Nánar um námskeiðið

Það getur sannarlega verið erfitt að taka upplýsta ákvörðun um hvenær hefja skuli töku lífeyris, en það er þó ljóst að versta aðferðarfræðin er að herma eftir öðrum. Hvort sem okkur líkar betur eða verr berum við sjálf ábyrgð á að velja það sem okkur hentar og þá verðum við að þekkja og skilja okkar lífeyri.

Hvað eigum við og megum?

Misjafnt er milli lífeyrissjóða hvenær sækja má lífeyri og hvaða áhrif lífeyristaka hefur. Við sama borð í kaffistofunni geta setið þrír félagar sem allir eiga gjörólíkan lífeyri og hafa misjafnt aðgengi að honum. Áður en ákvarðanir eru teknar er mikilvægt að safna nauðsynlegum upplýsingum svo það liggi fyrir hvaða fjárhæðir verður um að ræða, hvenær og með hvaða hætti sækja má lífeyri og hvaða áhrif það hefur að hnika töku hans til í tíma. Það getur verið mikill munur á lífeyri eftir því hvaða bókstafur fylgir honum, svo sem milli A deildar og B deildar hjá LSR eða V deildar hjá Brú. Þá er mikill munur á slíkum sjóðum og til dæmis Almenna Lífsverki, Frjálsa lífeyrissjóðnum og Íslenska lífeyrissjóðnum.

En hvers vegna eru „allir“ að tala um að sækja eigi lífeyri snemma? Einhvers staðar hófst hvísluleikurinn og það geta að sjálfsögðu verið góðar ástæður fyrir því að ekki kjósi allir að sækja sinn lífeyri á 67 ára afmælisdaginn.

Áhrif snemmtöku

Flestar lífeyrisdeildir leyfa töku ellilífeyris (ævilangra mánaðargreiðslna) hvenær sem er frá sextugu. Í B deildum opinberu sjóðanna er það þó ekki fyrr en við 65 ára aldur, nema sjóðfélagi nái að nýta sér 32 ára eða 95 ára reglur, sem leyfa töku lífeyris fyrr með tilteknum fríðindum fyrir sjóðfélagann. Í ákveðnum deildum Frjálsa og Íslenska lífeyrissjóðsins getur ellilífeyrir verið aðgengilegur mun síðar, en bundin séreign greidd út fyrr.

Ef lífeyristaka hefst við sextugt fæst lífeyrir greiddur út 7 árum lengur en reiknað var með og því skerðast mánaðarlegar greiðslur í samræmi við það, eða um fjórðug til þriðjung, eftir því um hvaða leið ræðir. Með þessum hætti má ýmist hætta fyrr að vinna eða auka tekjur sínar með töku lífeyris til viðbótar við launatekjur. Slíkt getur reynst vel ef áhugi er á að gera upp skuldir, safna í nauðsynlegan varasjóð eða hafa meira á milli handanna.

Á kaffistofunni gleymist þó oft, því miður, að nefna kostnaðinn sem snemmtökunni fylgir. Sé lífeyrir tekinn samhliða vinnu ber hann mun hærri skatt en við starfslok, þegar nýta má skattkortið. Þar að auki fellur örorkulífeyristrygging lífeyrissjóðsins niður um leið og ellilífeyristaka hefst. Líkt og með aðrar tryggingar getur reynst erfitt að verðmeta tryggingu fyrir örorku, en ef á hana reynir getur munað afar háum fjárhæðum á hvort örorkulífeyrir fáist greiddur eða aðeins skertur ellilífeyrir. Þetta er raunveruleg áhætta og skal ekki vanmeta. Auk þessa má nefna að sé lífeyrir að byggjast upp með jafnri réttindaávinnslu er um að ræða fríðindi sem tapast sé lífeyrir sóttur samhliða innborgunum í sjóðinn.

Það er ekki einfalt að átta sig á þessu, en okkur ætti öllum að vera ljóst hve hættulegt það er að elta næsta mann eða stytta sér leið í lífeyrismálum. Það má vel vera að snemmtaka henti, en hún þarf þá að byggja á réttum upplýsingum um réttindi og stöðu hvers og eins, sem og þeim kostum og göllum sem hér hafa verið reifaðir.

Hvað með annan lífeyri?

Flest söfnum við einnig séreignarsparnaði og eru tvær tegundir þar algengastar: viðbótarlífeyrissparnaður og tilgreind séreign. Síðarnefndu má sækja með mánaðarlegum greiðslum frá í fyrsta lagi 62 ára aldri og klára í fyrsta lagi 67 ára, en eftir það er hún að fullu aðgengileg. Þann viðbótarlífeyri sem geymdur er hér á landi má taka út hvenær sem er, hvernig sem hentar eftir sextugt. Erlendar lífeyristryggingar eru þó bundnar í annað útgreiðslufyrirkomulag.

Borgar sig kannski að sækja séreign snemma? Það ber einmitt nokkuð á að blandað sé saman hugtökum í umræðunni og þá getur fólk talið sig þurfa að rjúka til og sækja einhvern eða allan lífeyri áður en hætt er að vinna. Oft virðist það byggja á misskilningi varðandi greiðslur og skerðingar almannatrygginga.

Ef útlit er fyrir að fólk fái, til viðbótar við greiðslur úr lífeyriskerfinu, viðbætur úr ríkissjóði í gegnum Tryggingastofnun ríkisins (TR) er gott að muna að einungis viðbótarlífeyrissparnaður skerðir þær greiðslur ekki. Annar lífeyrir, hvort sem hann kallast ellilífeyrir, makalífeyrir, tilgreind séreign, bundin séreign eða annað mun við úttekt hafa áhrif til lækkunar greiðslna stofnunarinnar. Því er ekki óeðlilegt, ef fólk sér fram á að fá greiðslur frá TR og á séreign sem skerðir þær greiðslur, svo sem tilgreinda séreign, að áhersla sé lögð á að sækja þá séreign áður en sótt er um hjá TR.

Lífeyrir sem hefur verið greiddur út fer ekki aftur inn í kerfið og sótt er um ellilífeyri einu sinni á ævinni. Heildarfjárhæð lífeyrisgreiðslna og séreignar gæti numið tugum eða yfir hundrað milljónum króna og við styttum okkur ekki leið þegar slíkar fjárhæðir eru í húfi. Því hvet ég alla til að taka lífeyrismálin alvarlega, þótt vissulega sé margt skemmtilegra við tímann að gera. Með vönduðum vinnubrögðum drögum við úr líkum á kostnaðarsömum mistökum og hver veit nema um verði að ræða hæsta tímakaup starfsævinnar.

Greinin birtist fyrst í fréttabréfi Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna og hafa verið gerðar örlitlar breytingar frá þeirri birtingu.