Áhrif áfalla á persónuleg fjármál
- Björn Berg Gunnarsson
- 5 days ago
- 6 min read
Þegar við göngum í gegnum áföll er eðlilegt að fjármálin þurfi að tilla sér í aftursætið. En hvernig getum við lágmarkað þann skaða sem það getur valdið? Þetta er meðal þess sem var til umræðu í hlaðvarpsþættinum Ekki aumingi á dögunum.
Við getum auðvitað talað endalaust um hvað rétt sé að gera varðandi sparnað, lántöku, einkaneyslu og fleira en persónuleg fjármál eiga sér ekki stað á síðum kennslubóka, heldur í daglegu lífi fólks. Stundum gengur það sinn vanagang og þá er auðveldara að halda fjármálunum í horfinu (nógu flókið samt). Við mætum í vinnuna, greiðum okkar reikninga, leggjum kannski eitthvað fyrir og reynum að haga okkur sæmilega skynsamlega. En svo gerist eitthvað. Slys, veikindi, skilnaður, atvinnumissir eða annað áfall getur breytt stöðunni eins og hendi sé veifað. Þá fer allur krafturinn í að halda heimilinu gangandi, sinna börnum, mæta í meðferðir, svara símtölum, halda andlitinu og komast einhvern veginn í gegnum daginn. Fjármálin verða þá oft útundan. Það er í raun ekkert skrítið. Það er ekki vegna þess að fólki sé sama, heldur vegna þess að það er einfaldlega að reyna að þrauka.
Skömmin getur læðst með
Þegar fjárhagsstaðan er farin að versna hættir fólki til að skammast sín fyrir að missa tökin. Og þótt fjárhagurinn sitji mögulega á hakanum í stundarkorn er fólk þó meðvitað um það þegar hann tekur að súrna. Það sér eftir því að hafa ekki átt meiri varasjóð. Bölvar sjálfu sér fyrir lántöku eða önnur mistök, að hafa ekki séð hið ófyrirsjáanlega fyrir eða jafnvel fyrir að þurfa að óska eftir aðstoð. Við getum misst tökin og það er nákvæmlega ekkert óeðlilegt við að svo fari þegar áfall hefur alfarið fangað athygli okkar og heilsu.
Skömmin er skiljanleg, en hún má ekki fá að stjórna för. Hún er ekki merki um að við séum ómöguleg í fjármálum. Hún sýnir frekar að okkur er ekki sama og að við vitum að eitthvað þarf að laga. Mögulega er engin orka til í slíkt akkúrat þessa stundina. Við getum þá hið minnsta skipulagt eða ákveðið hvað gera skal þegar birtir til, því það mun birta til.
Samanburðurinn þarf að bíða
Við gerum okkur þetta ekki auðveldara með þeim gengdarlausa og kvíðavaldandi samanburði sem tröllríður öllu í íslensku samfélagi. Á samfélagsmiðlum virðist lífið hjá öðrum oft vera ótrúlega vel heppnað. Aðrir eru alltaf á ferðalagi um paradísir heimsins og leiðin liggur bara upp á við í vinnunni. Bílarnir þeirra eru betri, heimilin snyrtilegri, allir eru á kafi í hreyfingu og hollustu og börnin hegða sér meira að segja vel!
Raunveruleikinn er auðvitað annar. Þetta er meira og minna gerviheimur sem þarna sést. En svona viljum við þó vera og þegar við eigum ekki aðeins í fullu fangi með að halda röð og reglu í daglegu lífi heldur missum jafnvel tímabundið tökin vegna áfalla gæti okkur þótt sem okkur hafi ekki bara mistekist heldur séum við sjálf mislukkuð. En munum að meira að segja þegar best lætur er samanburðurinn ekki sanngjarn. Í símanum birtist okkur gerviveröld sem við eigum ekki að bera okkur saman við. En ég veit að það getur reynst mörgum illmögulegt. Þá er hið minnsta hægt að leggja símann frá sér stundarkorn og geyma samanburðinn þar til við erum komin á rétt ról. Það má nefnilega láta svo margt bíða og stundum þarf það að bíða, svo við getum einbeitt okkur að batanum.
Lærdómurinn
Mér þykir oft áhugavert að ræða við fólk sem hefur gengið í gegnum veruleg áföll, hvort sem þau eru fjárhagsleg eða að öðrum toga. Margir virðast nefnilega hafa dregið af þeim dýrmætan lærdóm sem nýtist jafnvel við að byggja upp sterkari fjárhag en ella til framtíðar. Ekki vegna þess að áfallið hafi verið jákvætt í sjálfu sér. Það var það að sjálfsögðu ekki. En þegar fólk hefur einu sinni fundið hversu sárt það er að missa öryggi sitt þróar það stundum með sér ákveðið ofnæmi fyrir skuldum, óvissu og óþarfa áhættu. Hnúturinn í maganum verður þá ekki bara óþægileg minning heldur gagnleg áminning sem varar okkur við því sem svo heilbrigt er að halda sig frá.
Þeir sem einhvern tíma hafa misst sitt fjárhagslega svigrúm skilja oft betur en aðrir hvað það er óskaplega dýrmætt. Þeir þurfa ekki endilega að vera með hæstu tekjurnar eða flóknustu fjárfestingarnar, hvað þá að smíða sér glansmynd á Instagram. En þeir huga vel að öryggi sínu, greiða niður skuldir, búa sér til nægan neyðarsjóð og viðhalda honum, sýna fyrirhyggju og slaka jafnvel á í lífsgæðakapphlaupinu.
Fjárhagslegur bati
Ef illa hefur farið vegna áfalls kemur á einhverjum tímapunkti að því að við höfum andlegt svigrúm og þrótt til að snúa þróuninni við. Kannski fengum við til þess hvatningu, mögulega neyðumst við til þess ef staðan er orðin alvarleg en batinn, eins og svo margt annað hér á landi, gæti líka hafist á innilegu og innblásnu „Jæja, þetta gengur ekki lengur!“. Við áttum okkur á því, í léttu samtali við okkur sjálf, að grípa þurfi inn í og tímabært sé að vinna á vandanum. Heimabankinn getur minnt á vigtina inni á baðherbergi. Okkur langar ekki endilega að stíga á hana, en einhvern tíma kemur að því og þegar hún andvarpar „Úff!“ svörum við „Jæja, þetta gengur ekki lengur“. Okkur langar ekki endilega að líta á heimabankann, en við áttum okkur á því að ekkert lagast þegar horft er undan.
Fyrstu skrefin
Þess vegna mæli ég oft með mjög einföldu fyrsta skrefi. Taktu þér blað og penna í hönd og skrifaðu niður hvað skilar sér inn á bankabókina, hvað fer þaðan út, hvað þú skuldar og hvað þú átt. Þetta þarf ekki að vera vandað, fullkomið eða tímafrekt. Það þarf bara að vera gert og við þurfum að átta okkur á stöðunni. Þegar hún er komin á blað verður hún yfirleitt aðeins minna ógnvekjandi. Hún hættir að vera óljós tilfinning og kvíði í maganum og verður að verkefni sem hægt er að vinna með, eins og hvert annað úrlausnarefni.
Næsta skref er yfirleitt að byggja upp svigrúm. Það hugtak skiptir mig miklu máli í fjármálum. Í svigrúminu liggur munurinn á því að óvæntur reikningur sé pirrandi eða stórslys. Svigrúm er það sem gerir okkur kleift að hugsa áður en við bregðumst við og við búum það til með því að útbúa heimilisbókhald. Við finnum okkur leiðir til að eyða lægri fjárhæðum en við þénum og nýtum svigrúmið sem úr verður sem allra best.
Fyrst útbúum við neyðarsjóð. 100.000 króna sjóður leysir ekki allan vanda en gefur okkur örlítið andrými. Við erum þá ekki alltaf í stórhættu, heldur getum tekist á við sveiflur í heimilisbókhaldinu. Þegar betur gengur má bæta við neyðarsjóðinn, sem tryggir okkur þá enn frekar.
Næst ráðumst við á neysluskuldir ef einhverjar eru og bætum þannig stöðuna mánuð fyrir mánuð.
Reiknivél - Niðurgreiðsla skulda
Hér getur þú listað upp skuldir þínar og greitt þær niður með skipulögðum hætti.
Fjárhagslegur bati tekur tíma. Það tekur tíma að greiða niður skuldir, byggja upp varasjóð, breyta venjum og endurheimta öryggistilfinningu eftir áfall. En það þarf ekki að laga allt í einu. Markmiðið er ekki að verða fullkominn í fjármálum fyrir næstu mánaðamót heldur að koma sér á aðeins betri stað eftir nokkra mánuði og geta jafnvel staðið við næstu áramótabrennu, stolt af þeim árangri sem náðist, vitandi að með sama áframhaldi verður staðan enn betri á sama tíma að ári.
Það er ekkert að því að leyfa sér hluti, fara í frí, kaupa eitthvað fallegt eða njóta lífsins. Fjármál eiga ekki að gera lífið leiðinlegt. En við þurfum þó að sýna fyrirhyggju svo við verðum betur til þess fallin að takast á við áföll í framtíðinni.
Í þættinum ræddum við Eva nánar um skömm, skuldir, áföll, samanburð og hvernig hægt er að byrja að byggja upp fjárhagslegt öryggi á ný. Þetta er ekki alltaf þægilegt samtal, en það er mikilvægt. Sérstaklega fyrir þá sem hafa orðið fyrir þungu höggi og reyna að standa aftur upp.
Aðstoð vegna alvarlegs fjárhagsvanda
Mikilvægt er að takast strax á við alvarlegan fjárhagsvanda. Gott er að ræða við bankastofnanir um úrræði í greiðsluvanda og jafnvel lögmenn, ef þörf er á.
Þá er gott að kynna sér þjónustu Umboðsmanns skuldara.
Aðstoð vegna áfalla
Við þurfum ekki að takast á við áföll ein. Nefna má þjónustu Stígamóta, Píeta samtakanna, Sorgarmiðstöðvar, Barnaverndar, Rauða krossins, Geðhjálpar, Kvennaathvarfsins og Bjarkarhlíðar sem dæmi. Þá getur verið gott að leita til sérhæfðs sálfræðings.
